Een ijsberg laat maar een klein deel van zichzelf zien. De rest ligt onder water, en juist dat deel brengt schepen in de problemen. Met psychosociale arbeidsbelasting (PSA) gaat het net zo. Boven water steekt de werkdruk uit: zichtbaar, bespreekbaar en makkelijk te tellen. Daaronder liggen ongewenst gedrag en emotioneel zwaar werk. Die merk je vaak pas als je ertegenaan vaart. Tijd om onder de waterlijn te duiken. Wat je daar vindt, is de basis voor gerichte verzuimpreventie.
Het topje dat iedereen ziet
PSA is breder dan veel organisaties denken. Volgens werkgeversvereniging AWVN rekent de Arbowet er seksuele intimidatie, pesten, discriminatie, agressie en werkdruk toe. Als werkgever ben je verplicht om op al die factoren beleid te voeren, en ze mee te nemen in je risico-inventarisatie en -evaluatie (RI&E).
Toch krijgt vooral het topje aandacht. Werkdruk staat op de agenda van elk managementoverleg. Wat je niet meet, bestaat in de planning niet. Ondertussen blijft de ijsberg groeien. Volgens het RIVM had in 2025 20,7 procent van de werknemers burn-outklachten. Tien jaar eerder was dat 13,4 procent. Dat is inmiddels een op de vijf medewerkers. De vraag is dus niet of er iets onder water ligt, maar wat.
Wat er onder de waterlijn ligt
Het antwoord is verrassend. Onderzoekers van TNO zochten uit waarom burn-outklachten de afgelopen jaren zo stegen. Volgens hun artikel in Gedrag & Organisatie (2025) kunnen ze ongeveer 41 procent van de stijging tussen 2014 en 2021 verklaren met wat ze meten. De belangrijkste factor daarin is niet werkdruk, maar emotioneel zwaar werk. Denk aan moeilijke gesprekken, verdriet van anderen of boze klanten.
Ook ongewenst gedrag zit diep. Volgens het CBS kreeg in 2023 17 procent van de werknemers ermee te maken. In de zorg was dat bijna 30 procent, in de horeca 20 procent. Vrouwen maakten het vaker mee dan mannen: 21 tegen 13 procent. Hoe meer contact met collega's, klanten of patiënten, hoe vaker het voorkomt.
Wie alleen naar werkdruk kijkt, koerst dus af op het topje, en mist het grootste deel.
Duik onder water
Begin met een andere vraag in het teamoverleg. Vraag niet alleen hoeveel werk er ligt, maar ook wat het werk met mensen doet. Een team dat elke dag slecht nieuws brengt, draagt iets anders dan een team met een volle planning.
Kijk daarna naar de functies met veel contact. Medewerkers aan de balie, in de zorg of aan de telefoon lopen meer risico op ongewenst gedrag. Spreek met hen af hoe ze een incident melden, en wat er daarna gebeurt. Vraag ook wat ze nu al doen om zichzelf te beschermen.
Plan vervolgens tijd in voor zware momenten. Bespreek een heftig gesprek of een agressief incident dezelfde dag nog na. Zo zakt het niet weg onder de waterlijn.
Zorg ten slotte dat mensen ergens terechtkunnen. Volgens Ondernemersplein wordt een vertrouwenspersoon verplicht bij tien of meer medewerkers. Dat wetsvoorstel ligt nog bij de Eerste Kamer. Wacht daar niet op. Een meldpunt dat niemand kent, is een reddingsboei die op de kade ligt.
Wat VitsAll doet
Wij werken in een vaste volgorde: eerst meten, dan handelen. De VitsAll Risicoscan is samen met TNO ontwikkeld en gebouwd op de acht thema's van de Duurzame Inzetbaarheidsindex (DIX). Zo brengen we risico's in beeld die nog niet in je verzuimcijfers staan. Je krijgt deelrapportages voor groepen vanaf vijftien medewerkers, en een lijst met interventies op volgorde van prioriteit. Die zetten we in via een netwerk van ruim 500 partners, van teamworkshops tot begeleiding door psychologen en coaches. Zo pak je aan wat onder de waterlijn ligt, niet alleen wat erboven uitsteekt.
Kijk eerst wat eronder ligt
Pak je RI&E erbij en kijk hoeveel ruimte werkdruk krijgt, en hoeveel ongewenst gedrag en emotionele belasting. Is de verhouding scheef, dan weet je waar je moet beginnen. Een ijsberg ontwijk je niet door naar het topje te kijken, maar door te weten hoe diep hij steekt.